فاینمن بالاتر است یا اینشتاین؟

گفتار 2.

بازگشت به گفتار 1

درست است که پرسشِ آغازین («فاینمن بالاتر است یا اینشتاین») — دست کم نزد برخی [نگ. اینجا] — بیهوده به چشم می‌آید، اما بگذارید صورت‌های فراگیرتری از این پرسش را پیش نهم.

1.      دیدگاه کاربردی: بنیادی را در نظر آورید که می‌خواهد از پژوهش‌های دانشی، پشتبانیِ مالی (fund) کند. او سیاهه‌ای از پژوهشگران سرامد را در دست دارد و ناچار است از میان آن همه، چند یک را برگزیند، زیرا پشتوانه‌ی مالی‌اش بی‌پایان نیست و کرانی دارد. از بخت بد، نام دوستان ما، فاینمن و اینشتاین، هم در میان این سیاهه است. اکنون، از میان این سیاهه، چگونه باید چند تن را برگزیند؟ با چه معیارهایی؟
بنیاد نُبلِ سوئد (Nobel Foundation)* و بنیاد ملّی دانش ایالات متحده (NSF)* با پرسش‌هایی چنین، دست و پنجه نرم می‌کنند. جالب است بدانید که اخیراً، پُرسمان‌های داغی درباره چگونگی گزینش دانش‌پژوهانی که قرار است جایزه‌ی نُبل دریافت کنند، در محافل دانشی درگرفته است [نگ. 1، 2، 3 و arXiv:0808.2517]. به یاد داشته باشید که خود ما نیز، در زندگی دانشی خود، به همین شیوه آزموده می‌شویم (برای نمونه، پذیرفته شدن در دوره‌ی دکتری یا پسادکتری)؛ پس، مسألهْ مسأله‌ی مرگ و زندگی ست!

R. P. Feynman

2.      دیدگاه نظری: گونه‌ای دیگر از پرسش آغازین ــ که من دوست‌تر دارم ــ وابسته به جُستارهای (مباحث) جامعه‌شناسی و تاریخ‌نگاری دانش است. پرسش آن است که
آیا دانش امروزین (یا بخش هنگفت آن) دستاورد کوشش‌های چند «نابغه» است؟
برای نمونه، آیا دانش فیزیک امروزین (یا بخش هنگفتی از آن) دستاورد پژوهش‌های کسانی همچون اینشتاین، فاینمن، دیراک، هایزنبرگ، لانداؤ است و بس؟ یا واقعِ امر به گونه‌ای دیگر بوده است؟
و پرسش بنیادین:
چگونه می‌توان نقش یک تن را در فراهم آمدن دانش گسترده‌ی امروزین سنجید (measure)؟ آیا این شیوه اصلاً درست و کارامد هست؟

3.      دیدگاه سوم (!): گونه‌ای دیگر از پرسش آغازین، برخی سخنانی است که در گپ‌های خودمانی می‌شنویم؛ شاید شما هم شنیده باشید که می‌گویند «بیش‌تر دانشمندان بزرگ معاصر از قوم یهود برخاسته اند و سهم بزرگی از دانش را ایشان پدید آورده‌اند»، و از این مقدمه نتیجه‌هایی می‌گیرند از این دست که «یهودیان در سرشت خویش، چیزی مانند «ژن نبوغ» (ingenuity gene) دارند» [نگ. 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7]، یا «یهودیان واقعاً «قوم برتر» (The Chosen People)* اند». حتی کار به نتیجه‌گیری‌ها و  جبهه‌‌بندی‌های سیاسی هم می‌رسد! شاهد گفتار هم معمولاً این است که «نگاهی به فهرست برندگان نُبل [*] بیندازید؛ از این دلیلْ بهتر می‌خواهید؟»!
آیا این گونه استدلال‌ها درباره‌ی ملت‌ها یا اقوام درست اند؟ چگونه می‌توان درستی/نادرستی چنین گزاره‌هایی را سنجید؟

درباره‌ی این پرسش‌ها بیندیشید.